Burun Tıkanıklığı
Burun tıkanıklığı nedenleri çeşitlidir; alerjik rinit, soğuk algınlığı, deviasyon, konka büyümesi, hamilelik riniti olabilir. 3 hamileden 1'i gebelik riniti yaşar. Op. Dr. Fuat Güder ile İstanbul Ataşehir kliniğimizde detaylı muayene ve tedavi.
- Yazan: Op. Dr. Fuat Güder
- Tıbbi inceleme: KBB Uzmanı
- İçerenköy, Ataşehir / İstanbul
- Güncelleme:
Bu Sayfada
Burun tıkanıklığı, burun pasajlarının dolması veya daralması sonucu nefes almanın güçleştiği bir durumdur. Tıbbi adı "nazal konjesyon"tur. En sık nedenleri alerjik rinit, soğuk algınlığı, sinüzit, deviasyon (burun eğriliği), konka büyümesi ve hamilelik riniti'dir. Çoğu vaka 7-14 gün içinde geçer.
Bilmen Gereken Her Şey
Burun tıkanıklığı, burun pasajlarının dolması veya daralması sonucu nefes almanın güçleştiği yaygın bir durumdur. En sık nedenleri: alerjik rinit, soğuk algınlığı, sinüzit, burun eğriliği (deviasyon), konka büyümesi, hamilelik riniti, polip ve geniz eti'dir.
Çoğu vaka 7-14 gün içinde geçer. Hamilelerin %30'u gebelik riniti yaşar — doğumdan 2 hafta sonra kendiliğinden geçer. 12 haftadan uzun (kronik) tıkanıklık MUTLAKA değerlendirilmelidir; deviasyon, konka veya polip varsa cerrahi tedavi ile kalıcı çözüm sağlanır.
- Hamilelik3 kadından 1'inde
- Tipik Süre7-14 gün
- İlk ÇözümTuzlu Su · Buhar · Nem
- Sprey Bağımlılığı5+ gün KESİNLİKLE Hayır!
- %30Hamilelerde Görülme
- %50Yetişkinlerde Yıllık
- 7-14 GünTipik Geçme Süresi
- 20+ YılKBB Klinik Deneyimi
Burun Tıkanıklığı Nedir?
Burun tıkanıklığı, KBB polikliniklerinin en sık başvuru nedenidir. Yetişkinlerin %30-50'si yıl boyunca en az bir kez yaşar. Hastalar "burnum tıkalı", "burundan nefes alamıyorum", "burnum kapandı" gibi şikayetlerle gelirler. Tıbbi terim olarak "nazal konjesyon" veya İngilizce "nasal obstruction" denir.
Burun tıkanıklığı 2 ana tipte gelişir: (1) MUKOZAL (alerji, viral, hormonal — burun mukozası şişer) ve (2) YAPISAL (deviasyon, konka, polip — anatomi sorunu). Doğru tanı için otoskopik muayene + endoskopik değerlendirme şarttır. Gerektiğinde alerji testi, BT görüntüleme yapılır.
İyi haber: %80 burun tıkanıklığı ilaçla geçer (tuzlu su, dekonjestan, kortikosteroid). Kötü haber: yapısal nedenler (deviasyon, polip) için cerrahi gerekir. Detaylı bilgi için deviasyon, konka tedavisi ve sinüzit tedavisi sayfalarımızı inceleyebilirsiniz.
Hamilelikte Burun Tıkanıklığı
Hamileyken Burnum Neden Tıkalı?
3 hamileden 1'i (%30) gebelik riniti yaşar
Hamilelikte burun tıkanıklığı, östrojen ve progesteron hormonlarının yükselmesi sonucu burun mukozasının damarlarını genişletmesi ve mukus üretimini artırması nedeniyle oluşur. Kan hacmindeki %50 artış burun mukozasında ödem yapar. Genellikle 2. ay'da başlar veya son 6 haftada yoğunlaşır. Doğumdan 2 hafta sonra kendiliğinden geçer.
En güvenli yöntem, hamile için risksiz. Günde 2-3 kez uygulayın.
10-15 dk inhalasyon. Sıcak duş veya buhar makinesi.
Ortam nemini %40-60 tutun. Özellikle gece kullanın.
Başı 30-45° yüksekte. Sol yana yatın - drenaj artar.
Günde 8-10 bardak. Mukusu inceltir, drenajı kolaylaştırır.
Dekonjestan/antihistaminik HEKİMSİZ KULLANMAYIN. Bebek için risk.
Hamilelikte aşağıdaki belirtiler varsa derhal hekime gidilmelidir: kanlı burun akıntısı, yüksek ateş, kulak ağrısı, yüz ağrısı, koku kaybı, nefes darlığı, beslenme problemine yol açan uyku sorunları. Bu belirtiler sinüzit, alerjik reaksiyon veya başka durumların habercisi olabilir. Erken müdahale anne ve bebek sağlığı için kritiktir.
Hamilelikte burun tıkanıklığına ne iyi gelir?
Hamilelikte burun tıkanıklığı için GÜVENLİ yöntemler. EN GÜVENLİ: TUZLU SU (salin) burun yıkama - hipertonik veya izotonik, günde 2-3 kez. SICAK BUHAR inhalasyonu (10-15 dk). HAVA NEMLENDİRİCİ - özellikle gece. BAŞI YÜKSEKTE yatma (30-45°, sol yana yat). BOL SU içme (günde 8-10 bardak). DAĞ TUZU lambası kullanılabilir. EGZERSİZ - hekim onayıyla yürüyüş. KORUNMA: sigara dumanından kaçının, kuru ortamlardan uzak durun. ASLA hekimsiz: dekonjestan sprey, oral dekonjestan, antihistaminik kullanmayın - bebek için risk olabilir. Şikayet 1 haftadan uzun sürerse veya kanlı akıntı varsa KBB'ye gidin.
Burun Tıkanıklığı Neden Olur? 5 Ana Grup
Burun tıkanıklığı 5 ana grupta incelenir: (1) Yapısal (deviasyon, konka, polip), (2) Enfeksiyon (soğuk algınlığı, sinüzit), (3) Alerji (rinit, hayvan tüyü, polen), (4) Hormonal (gebelik, tiroid, adet), (5) İlaç/Bağımlılık (sprey bağımlılığı, rinitis medikamentoza).
Yapısal
- Burun eğriliği (deviasyon)
- Konka hipertrofisi
- Nazal polip
- Geniz eti (adenoid)
- Nazal valv darlığı
Enfeksiyon
- Soğuk algınlığı (viral)
- Akut sinüzit
- Kronik sinüzit
- Grip
- Bakteriyel rinit
Alerji
- Mevsimsel alerjik rinit
- Yıllık alerjik rinit
- Ev tozu akarları
- Hayvan tüyü, polen
- Küf mantarı
Hormonal
- Hamilelik (gebelik riniti)
- Adet dönemi
- Doğum kontrol hapı
- Tiroid bozuklukları
- Menopoz
İlaç / Bağımlılık
- Burun spreyi bağımlılığı
- Rinitis medikamentoza
- Tansiyon ilaçları
- Antidepresanlar
- Kokain kullanımı
Sürekli burun tıkanıklığı neden olur?
Sürekli (kronik, 12 hafta+) burun tıkanıklığının ana nedenleri: BURUN EĞRİLİĞİ (deviasyon) - en sık yapısal neden, tek taraflı kalıcı tıkanıklık yapar; KONKA (burun eti) BÜYÜMESİ - sigara, alerji, burun spreyi bağımlılığı; ALERJİK RİNİT - mevsimsel veya yıllık alerjenler; KRONİK SİNÜZİT - 12 haftadan uzun süren sinüs iltihabı; NAZAL POLİP - selim mukoza büyümeleri; ADENOİD (geniz eti) - çocuklarda en sık; RİNİTİS MEDİKAMENTOZA - dekonjestan spreyi bağımlılığı. KORKUTUCU SEBEPLER (nadir): nazofarenks tümörü, granülomatoz hastalıklar. KBB muayenesi + endoskopi ile kesin tanı konulabilir.
Yetişkinlerde 12 haftadan uzun süren tek taraflı burun tıkanıklığı, geniz arkasında (nazofarenks) tümör veya inverted papilloma için uyarı işareti olabilir. Kanlı akıntı, yüz uyuşması, görme problemi, kulak tıkanıklığı eşlik ediyorsa DERHAL endoskopik muayene ile değerlendirme şarttır. Erken tanı hayat kurtarır.
Burun Tıkanıklığını Evde Açmak: 5 Adım
Evde burun tıkanıklığı için sırasıyla deneyin: (1) Tuzlu su (salin) yıkama, (2) Sıcak buhar inhalasyonu, (3) Hava nemlendirici, (4) Başı yüksekte yatma, (5) 12 hafta üzeri ise hekime başvuru. Dekonjestan spreyi 5 günden uzun KESİNLİKLE kullanmayın.
- 1
Tuzlu Su Yıkama
İzotonik veya hipertonik salin ile burun yıkama. Hamileler dahil güvenli. Günde 2-3 kez.
- 2
Sıcak Buhar
Sıcak duş veya buhar inhalasyonu yapın. 10-15 dakika. Mukus drenajını sağlar.
- 3
Hava Nemlendirici
Ortam nemini %40-60 seviyesinde tutun. Özellikle gece. Kuru havayı önler.
- 4
Başı Yüksekte Yatma
2 yastık veya kama yastıkla başı 30-45° yüksekte tutun. Drenajı kolaylaştırır.
- 5
Hekime Başvuru
12 hafta üzeri tıkanıklık, kanlı akıntı, yüz ağrısı, koku kaybı varsa derhal KBB'ye gidin.
Dekonjestan burun spreyleri (oksimetazolin, ksilometazolin) hızlı etki sağlar AMA 5 GÜNDEN UZUN KULLANIMDA "rinitis medikamentoza" denilen geri tepki tıkanıklığı yapar. Bu durumda burun ancak spreyle açılır, sprey kesildiğinde tıkanır - ÇOK ZORLU bir bağımlılık döngüsü oluşur. ÇIKIŞ: hekim kontrolünde kortikosteroid spreye geçiş + kademeli kesim, 4-6 haftada normalleşme.
Burun tıkanıklığı nasıl geçer?
Burun tıkanıklığı için ilk uygulanabilecekler: TUZLU SU (salin) ile burun yıkama (günde 2-3 kez, hamileler dahil güvenli), SICAK BUHAR inhalasyonu (10-15 dk), hava nemlendirici kullanımı (%40-60 nem), BAŞI YÜKSEKTE yatma (30-45°), bol su içme. ALERJİK ise antihistaminik (hekim önerisiyle), KORTİKOSTEROİDLİ burun spreyi. KESİNLİKLE: dekonjestan spreyi 5 günden uzun kullanmayın (rinitis medikamentoza yapar). 12 hafta üzeri tıkanıklık, kanlı akıntı, yüz ağrısı varsa KBB'ye gidin.
Tıbbi Terimler Sözlüğü
- Nazal Konjesyon
- Burun tıkanıklığının tıbbi adı. Mukozal şişme veya yapısal darlık olabilir.
- Rinitis Medikamentoza
- Burun spreyi bağımlılığı. 5+ gün dekonjestan sonrası geri tepki tıkanıklığı.
- Gebelik Riniti
- Hamilelikte hormonal kaynaklı burun tıkanıklığı. %30 hamilede görülür.
- Deviasyon (Septum)
- Burun bölmesi eğriliği. Yapısal burun tıkanıklığının en sık nedeni.
- Konka Hipertrofisi
- Burun eti (alt konka) büyümesi. Sigara, alerji veya kronik nedenlere bağlı.
- Adenoid (Geniz Eti)
- Çocuklarda kronik burun tıkanıklığının en sık nedeni. Cerrahi gerekir.
- Nazal Polip
- Burun mukozası selim büyümeleri. Kronik sinüzit ile ilişkili.
- Septoplasti
- Burun eğriliği düzeltme cerrahisi. Kapalı yöntem, 1 saat sürer.
- Konka Radyofrekans
- Konka küçültme işlemi. Lokal anestezi, 15-20 dk, ofiste yapılabilir.
Hamile · Bebek · Çocuk
Hamilelerde
Hormonal kaynaklı (gebelik riniti). Genellikle 2. ay'da başlar, doğumdan 2 hafta sonra geçer. Anne ve bebek için güvenli yöntemler tercih edilmelidir.
- Tuzlu su yıkama (en güvenli)
- Sıcak buhar inhalasyonu
- Sol yana, başı yüksekte yatma
- Hekimsiz sprey YOK!
Bebeklerde
Bebekler ZORUNLU BURUN SOLUYUCULARDIR. Tıkanıklık ciddi sorundur, beslenme ve uykuyu etkiler. Hemen müdahale edilmelidir.
- Tuzlu su damlası 2-3 damla, günde 4-6 kez
- Burun aspiratörü (pompası)
- Hava nemlendirici - özellikle gece
- 39°C+ ateşte HEMEN hekime!
Çocuklarda
Çocuklarda kronik burun tıkanıklığının EN SIK nedeni geniz eti (adenoid) büyümesi'dir. Yüz gelişimini etkileyebilir.
- Geniz eti kontrolü mutlaka
- Tuzlu su sprey/yıkama
- Alerji testi (3+ yaş)
- Horlama varsa adenoidektomi
Burun Tıkanıklığının Belirtileri
- Burundan nefes alamama
- Ağız solunumu
- Horlama
- Geniz akıntısı
- Burun akıntısı
- Hapşırma
- Koku alma azalması
- Baş ağrısı, yüz basıncı
- Sabah ağız kuruluğu
- Uyku bölünmesi
Burun Tıkanıklığında Yapın & Yapmayın
Yapın ✓
- Tuzlu su yıkama - günde 2-3 kez
- Sıcak buhar / duş - 10-15 dk inhalasyon
- Bol su için - günde 8-10 bardak
- Başı yüksekte yatın - 30-45° yastık
- Hava nemlendirici - %40-60 nem
- Allergen-proof yastık - akar koruması
- Düzenli egzersiz - kan dolaşımını artırır
- 12 hafta üzeri tıkanıklıkta KBB'ye gidin
- Dekonjestan spreyi 5+ gün kullanmayın - bağımlılık
- Hamilelikte sprey kullanmayın - bebek riski
- Şiddetli sümkürmeyin - sinüse basınç
- Sigara içmeyin - mukozayı tahrip eder
- Süt tüketimini abartmayın - mukus artırır
- Burna yabancı cisim sokmayın - mukoza zedelenir
- Hekimsiz antibiyotik kullanmayın
- Kuru havayı görmezden gelmeyin
Sıkça Sorulan Sorular
Burun tıkanıklığı nasıl geçer?
Burun tıkanıklığı için ilk uygulanabilecekler: TUZLU SU (salin) ile burun yıkama (günde 2-3 kez, hamileler dahil güvenli), SICAK BUHAR inhalasyonu (10-15 dk), hava nemlendirici kullanımı (%40-60 nem), BAŞI YÜKSEKTE yatma (30-45°), bol su içme. ALERJİK ise antihistaminik (hekim önerisiyle), KORTİKOSTEROİDLİ burun spreyi. KESİNLİKLE: dekonjestan spreyi 5 günden uzun kullanmayın (rinitis medikamentoza yapar). 12 hafta üzeri tıkanıklık, kanlı akıntı, yüz ağrısı varsa KBB'ye gidin.
Hamilelikte burun tıkanıklığı neden olur?
Hamilelikte burun tıkanıklığı (gebelik riniti) HER 3 KADINDAN 1'inde görülür. Nedeni: ÖSTROJEN seviyesinin yükselmesi - burun mukozasının damarlarını genişletir ve mukus üretimini artırır. PROGESTERON da damar geçirgenliğini artırır. KAN HACMİNİN %50 artması burun mukozasında ödem yapar. Genellikle gebeliğin 2. ayında başlar veya son 6 haftasında ortaya çıkar. Doğumdan 2 hafta sonra kendiliğinden geçer. SAFE TEDAVİ: tuzlu su, buhar, başı yüksekte yatma. ASLA: hekimsiz dekonjestan kullanmayın.
Hamilelikte burun tıkanıklığına ne iyi gelir?
Hamilelikte burun tıkanıklığı için GÜVENLİ yöntemler. EN GÜVENLİ: TUZLU SU (salin) burun yıkama - hipertonik veya izotonik, günde 2-3 kez. SICAK BUHAR inhalasyonu (10-15 dk). HAVA NEMLENDİRİCİ - özellikle gece. BAŞI YÜKSEKTE yatma (30-45°, sol yana yat). BOL SU içme (günde 8-10 bardak). DAĞ TUZU lambası kullanılabilir. EGZERSİZ - hekim onayıyla yürüyüş. KORUNMA: sigara dumanından kaçının, kuru ortamlardan uzak durun. ASLA hekimsiz: dekonjestan sprey, oral dekonjestan, antihistaminik kullanmayın - bebek için risk olabilir. Şikayet 1 haftadan uzun sürerse veya kanlı akıntı varsa KBB'ye gidin.
Sürekli burun tıkanıklığı neden olur?
Sürekli (kronik, 12 hafta+) burun tıkanıklığının ana nedenleri: BURUN EĞRİLİĞİ (deviasyon) - en sık yapısal neden, tek taraflı kalıcı tıkanıklık yapar; KONKA (burun eti) BÜYÜMESİ - sigara, alerji, burun spreyi bağımlılığı; ALERJİK RİNİT - mevsimsel veya yıllık alerjenler; KRONİK SİNÜZİT - 12 haftadan uzun süren sinüs iltihabı; NAZAL POLİP - selim mukoza büyümeleri; ADENOİD (geniz eti) - çocuklarda en sık; RİNİTİS MEDİKAMENTOZA - dekonjestan spreyi bağımlılığı. KORKUTUCU SEBEPLER (nadir): nazofarenks tümörü, granülomatoz hastalıklar. KBB muayenesi + endoskopi ile kesin tanı konulabilir.
Burun tıkanıklığı kaç günde geçer?
Burun tıkanıklığı süresi nedene göre değişir. SOĞUK ALGINLIĞI sonrası: 7-10 gün. ALERJİK rinit (mevsimsel): alerjen mevsimi boyunca, kortikosteroid spreyi ile 1-2 hafta. SİNÜZİT (akut): 7-14 gün antibiyotik ile. HAMİLELİK riniti: doğumdan 2 hafta sonra. RİNİTİS MEDİKAMENTOZA: 4-6 hafta dekonjestan kesildikten sonra. YAPISAL nedenler (deviasyon, konka): cerrahi sonrası 2-4 hafta. KRONİK (12 hafta+) tıkanıklık MUTLAKA değerlendirilmelidir. Tedavi başarısı zamanına bağlıdır - erken tedavi her zaman daha iyi sonuçlar verir.
Geçmeyen burun tıkanıklığı tehlikeli mi?
Geçmeyen burun tıkanıklığı (12 hafta+) ciddi nedenleri akla getirir ve mutlaka değerlendirilmelidir. UYARI BELİRTİLERİ: TEK TARAFLI uzun süreli tıkanıklık (özellikle yetişkinlerde nazofarenks tümörü için), KANLI burun akıntısı, YÜZ ağrısı/uyuşması, KOKU KAYBI, görme problemi, kulak tıkanıklığı, lenf nodu büyümesi. CİDDİ NEDENLER (nadir): nazofarenks tümörü, paranazal sinüs tümörleri, granülomatoz hastalıklar (Wegener, sarkoidoz), inverted papilloma. ÖNERİ: 12 hafta üzeri tıkanıklık + bu uyarı belirtilerinden biri varsa derhal endoskopik muayene şarttır. Erken tanı hayat kurtarır.
Bebeklerde burun tıkanıklığına ne yapılır?
Bebeklerde burun tıkanıklığı ciddi sorundur çünkü bebekler ZORUNLU BURUN SOLUYUCULARDIR (özellikle 6 aydan küçükler). EVDE: TUZLU SU (salin) damlası - günde 4-6 kez, her burun deliğine 2-3 damla. ASPİRATÖR (burun pompası) - tuzlu sudan sonra mukusu çekme. HAVA NEMLENDİRİCİ - özellikle gece. SOL YANA YATIRMA. BUHAR (banyoda kapalı kapı). HEKİME BAŞVURU: 39°C üstü ateş, beslenmenin azalması, nefes darlığı, mavileşme, 1 haftadan uzun süren tıkanıklık. ÇOCUKLARDA kronik tıkanıklık: en sık ADENOİD (geniz eti) büyümesi - cerrahi tedavi gerektirebilir.
Burun tıkanıklığı için hangi sprey kullanılır?
Burun tıkanıklığı spreyleri 4 kategori. (1) TUZLU SU (salin): tüm yaşlarda güvenli, hamileler dahil, günde 2-3 kez. (2) DEKONJESTAN spreyi (oksimetazolin, ksilometazolin): hızlı etkili AMA 5 GÜNDEN UZUN KULLANMAYIN - rinitis medikamentoza (geri tepki tıkanıklığı) yapar. (3) KORTİKOSTEROİDLİ sprey (mometazon, flutikazon): alerjik rinit ve kronik tıkanıklık için en etkili, uzun süre güvenli, 1-2 haftada tam etki. (4) ANTİHİSTAMİNİK sprey (azelastin): alerji için. ÖNEMLİ: kortikosteroid sprey hekim önerisiyle, dekonjestan asla 5 günden fazla, hamilelerde sadece tuzlu su.
Gece burun tıkanıklığı neden olur?
Gece burun tıkanıklığının nedenleri. YATAY POZİSYON: yerçekimi etkisinin azalması, burun mukozasında kan birikimi. SİRKADYEN RİTİM: vücut kortizol seviyesi gece düşer, alerjik tepkiler artar. EV TOZU AKARLARI: yastık ve yorganda yoğun, gece maruziyeti artar. EVCİL HAYVAN tüyü: yatakta. KURU HAVA: özellikle kış aylarında ısıtmadan. ALERJİK RİNİT: mevsimsel polenler, küf. ASİT REFLÜ: yatınca artıyor, burun mukozasını uyarıyor. ÇÖZÜM: başı yüksekte yatma, allergen-proof yastık kılıfı, hava nemlendirici, oda sıcaklığı 18-20°C, sırtüstü yerine yan yatma, akşam tuzlu su yıkama.
Burun tıkanıklığı ameliyatı kimlere yapılır?
Burun tıkanıklığı için cerrahi tedavi YAPISAL nedenli (ilaca cevap vermeyen) hastalarda gerekir. SEPTOPLASTİ (burun eğriliği ameliyatı): deviasyon kaynaklı tek/iki taraflı tıkanıklık, kapalı yöntem, 1 saat, hastanede 1 gün. KONKA RADYOFREKANS: konka hipertrofisi için, lokal anestezi, 15-20 dk, ofiste yapılabilir. NAZAL POLİPEKTOMİ: polip için endoskopik. ADENOİDEKTOMİ: çocuklarda geniz eti. SİNÜS CERRAHİSİ: kronik sinüzit. ENDİKASYON: ilaç tedavisine cevap yok, yaşam kalitesi düşük, kronik (3+ ay) tıkanıklık, horlama/uyku apnesi varsa. Hızlı iyileşme (1-2 hafta), düşük komplikasyon, %85+ memnuniyet.
Op. Dr. Fuat GüderKulak Burun Boğaz ve Baş-Boyun Cerrahisi UzmanıBurun şikayetiniz geçmedi mi?
- Tıkanıklık iki haftadan uzun sürüyor ya da hep aynı tarafta
- Sık sinüzit, geniz akıntısı ya da yüzde basınç yaşıyorsunuz
- Koku almanız azaldı ya da burun kanaması tekrarlıyor
Burun şikayetinizin nedenini öğrenin. Tıkanıklığın ve akıntının nedeni burun içinin muayenesiyle değerlendirilir. Op. Dr. Fuat Güder burun ve sinüs şikayetlerini Ataşehir'deki kliniğinde değerlendiriyor.
Asya KBB'ye ulaşın
İlgili Sayfalar ve Tedaviler
Sosyal Medyamızdan
Instagram'da 90.000+ takipçimiz ile günlük burun sağlığı, sinüzit, alerji ve KBB bilgilendirmeleri paylaşıyoruz.
Asya KBB ile Sağlıklı kalın.
Sosyal medya kanallarımızda günlük burun sağlığı, sinüzit, alerji bilgilendirmeleri ve uzman önerileri ile sizinle birlikteyiz.
Buradayız
İçerenköy Mahallesi Topçu İbrahim Sokak No:4, Ataşehir / İstanbul
Yol Tarifi Al
Burun Tıkanıklığınız İçin randevu alın.
Op. Dr. Fuat Güder ile İstanbul Ataşehir'de detaylı KBB muayenesi ve modern tedavi için randevunuzu bugün oluşturun.
Bu sayfadaki içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerini tutmaz. Tanı ve tedavi süreçleri hekim tarafından bireyselleştirilir; her durumda hekim takibi şarttır.